Για την Εκκλησία της Αγίας Παρασκευής
Από τις παλαιότερες εκκλησίες της μικρής μας κοινότητας. Σύμφωνα με την επιτοίχια πλάκα ανέγερσης του νέου ναού, στον χώρο του παλαιότερου, ο ναός της Αγίας Παρασκευής θεμελιώθηκε το 1830 και ανακατασκευάστηκε το 1959. Βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της μικρής μας πολιτείας, σε πλάτωμα το οποίο αποτελεί συνέχεια του ορεινού βραχίονα του βουνού Μπούκα.
Σε παλαιά συλλογικά αφηγήματα αναφέρονται ιστορίες για τη λειτουργία του παλαιότερου Κοιμητηρίου του Κάτω Μαχαλά, αλλά κάτι τέτοιο δεν έχει αποδειχτεί, ούτε έχουν βρεθεί ταφικά τεκμήρια που θα πιστοποιούσαν τη λειτουργία Κοιμητηρίου. Κατά καιρούς, στο παρελθόν είχαν αναπτυχθεί δοξασίες για την εμφάνιση της Αγίας Παρασκευής σε δύσκολες στιγμές που περνούσε η μικρή μας πολιτεία. Βόρεια του ναού και σε μικρή απόσταση, εντός του πλατώματος, υπάρχει το αγίασμα της Ζωοδόχου Πηγής, και αριστερά αυτού, για πολλά χρόνια, ήταν εμφανή τα «ανασκαφικά» σημάδια για την αναζήτηση του παλαιού Κοιμητηρίου.
Στον ομώνυμο χώρο λειτουργούσε ημερήσιο πανηγύρι, τη μέρα της Ζωοδόχου Πηγής, την Παρασκευή της Διακαινησίμου Βδομάδας μετά την Ανάσταση του Κυρίου, με όργανα, χορούς και γλέντι. Ο ναός της Αγίας Παρασκευής ανοίγει τις πύλες του την 26η Ιουλίου κάθε έτους, προς τιμή της Αγίας. Παλαιότερα, κάτοικοι της μικρής μας κοινότητας και των γύρω μικρών κοινοτήτων νυχτέρευαν μέσα στον ναό, παραμονές της γιορτής, κουβαλώντας στρωσίδια από τα σπίτια τους. Αρκετοί απόδημοι και καταγόμενοι φρόντιζαν να κάνουν «πεντάρτους-ύψωμα» προς τιμή της Αγίας, προσδοκώντας υγεία και ευημερία στα ξένα. Πολλές από τις παραδοσιακές πολιτισμικές συνήθειες συνεχίζονται ως σήμερα.
Ο αύλειος χώρος, που καλύπτει όλο το πλάτωμα έκτασης περίπου δέκα στρεμμάτων, έχει καλλωπιστεί και είναι διαθέσιμος καθ' όλη τη διάρκεια της χρονιάς, με παιδικές χαρές, κιόσκια και χώρους barbecue. Εσωτερικά, ο ναός έχει αγιογραφηθεί με δωρεές των κατοίκων της μικρής μας κοινότητας. Μεταξύ των εκκλησιαστικών αφιερωμάτων ξεχωρίζει η δωρεά αγιογραφίας-εικόνας, προστατευμένης σε ξυλόγλυπτο πλαίσιο, από επιγόνους-καταγόμενους της οικογένειας Παπαβασιλείου που ζουν στη Βουλγαρία.
Το αγίασμα της Ζωοδόχου Πηγής
Μικρό αγίασμα, το οποίο βρίσκεται βόρεια του ναού της Αγίας Παρασκευής. Για πολλά χρόνια συγκέντρωνε το λιγοστό νερό πηγής που βρισκόταν βορειότερα, ανηφορίζοντας προς τον ορεινό όγκο της «Μπούκας». Τούτο το αγίασμα είχε «θαυματουργικές» ιδιότητες στη σκέψη και τις ανάγκες των κατοίκων της μικρής μας κοινότητας.
Το μικρό εξωκλήσι ανεγέρθη τη δεκαετία του 1960, με δωρεά της οικογένειας Παπαδοπούλου Ιωάννη, όπως αναφέρει η επιτείχια πλάκα που βρίσκεται δεξιά και στο πάνω μέρος της πρόσοψής του. Βρίσκεται ανάμεσα σε πλήθος ακακιών, που κάνουν την παρουσία του ειδυλλιακή και για πολλούς θρήσκους «θαυματουργική».
Παλαιός Άγιος Δημήτριος
Ο ιστορικότερος ναός του χωριού, ο οποίος κτίσθηκε, σύμφωνα με την επιτείχια πλάκα ανέγερσης, το 1783. Πρόκειται για μικρό ναό, με ευδιάκριτα τα τρία μέρη του: τον Νάρθηκα, τον Κυρίως Ναό και το Άγιο Βήμα. Σύμφωνα με το συλλογικό αφήγημα, ο ναός κτίσθηκε μέσα σε μία νύχτα, όπως το επέβαλε το εθιμικό οθωμανικό δίκαιο. Στα πέριξ του, ο παλαιός Άγιος Δημήτριος είχε τα Κοιμητήρια του Πάνω Μαχαλά. Περιμετρικά, σε μία έκταση άνω των πέντε στρεμμάτων, περιστοιχίζεται από ξερολιθιές-ξεροντούβαρα.
Για πολλά χρόνια ο παλαιός Άγιος Δημήτριος λειτουργούσε ως κοιμητηριακός ναός, με το ομώνυμο Κοιμητήριό του. Το έτος 1992 καταστράφηκε ολοσχερώς από την τραγική αμέλεια των συντηρητών βυζαντινών εικόνων, παραδίδοντας στη στάχτη ανεκτίμητης αξίας εκκλησιαστικά κειμήλια, που προέρχονταν από δωρεές αποδήμων-μεταναστών. Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο ναός ανακατασκευάστηκε και ο πέριξ χώρος ξεχερσώθηκε. Σήμερα παρουσιάζει την εικόνα ενός καλλωπισμένου και φροντισμένου χώρου, με έντονη την αντίθεση του χρόνου, η οποία αποτυπώνεται στους ιστορικούς λαξευτούς σταυρούς του 18ου και 19ου αιώνα και στα νεότερα μαρμάρινα μνήματα.
Πηγή: Σημειώσεις του Ήργη Δ. Αργύρη, 2021. «Βασιλική», Τόμος 1 στο «Δειλινές Συμφωνίες 1-10 Τόμοι», Αυτοεκδόσεις, Θεσσαλονίκη 2021.
